Şema Terapi Pratiğinizi
Dijitalleştirin

Şema Terapi, Jeffrey E. Young tarafından 1990'larda, kronik kişilik örüntüleri ve geleneksel Bilişsel Davranışçı Terapi'nin (BDT) yeterli yanıt alamadığı danışanlar için geliştirilmiş bütünleşik bir psikoterapi yaklaşımıdır. BDT, bağlanma teorisi, psikodinamik, Gestalt ve deneyimsel terapi unsurlarını birleştirir. Young ve Janet Klosko'nun 1993'te yayımladığı ve Türkçeye “Hayatı Yeniden Keşfedin” adıyla çevrilen temel eser, modelin 11 tuzak-şemasını ve üç başa çıkma biçimini kliniğe tanıtır.

Modelin merkezinde erken dönem uyumsuz şemalar (early maladaptive schemas) vardır: çocuklukta temel duygusal ihtiyaçlarımızın (güvenli bağlanma, özerklik, gerçekçi sınırlar, spontanlık/oyun, serbest ifade) karşılanmaması sonucu oluşan, yaşam boyu tekrarlayan bilişsel-duygusal-davranışsal örüntüler.

18 Erken Dönem Uyumsuz Şema — 5 Alan

Young, şemaları karşılanmayan temel ihtiyaç alanına göre 5 geniş başlık altında sınıflandırır:

1. Kopukluk ve Reddedilmişlik

Güvenli bağlanma ve kabul görme ihtiyacının karşılanmaması. Şemalar: Terk Edilme/İstikrarsızlık, Güvensizlik/Kötüye Kullanılma, Duygusal Yoksunluk, Kusurluluk/Utanç, Sosyal İzolasyon/Yabancılaşma.

2. Zedelenmiş Özerklik ve Performans

Ayrılma ve yetkinlik ihtiyacının karşılanmaması. Şemalar: Bağımlılık/Yetersizlik, Tehditler Karşısında Dayanıksızlık, İç İçe Geçme/Gelişmemiş Benlik, Başarısızlık.

3. Zedelenmiş Sınırlar

Gerçekçi sınırlar ve özdisiplin ihtiyacının karşılanmaması. Şemalar: Hak Görme/Büyüklenmecilik, Yetersiz Özdenetim.

4. Başkalarına Yönelimlilik

Kendi ihtiyaçlarını ifade etme özgürlüğünün kısıtlanması. Şemalar: Boyun Eğicilik, Kendini Feda, Onay Arayıcılığı.

5. Aşırı Tetikte Olma ve Bastırılmışlık

Spontanlık ve oyun ihtiyacının bastırılması. Şemalar: Karamsarlık, Duyguları Bastırma, Yüksek Standartlar/Aşırı Eleştirellik, Cezalandırıcılık.

Şemayla Başa Çıkmanın Üç Biçimi: Teslim, Kaçma, Karşıt Saldırı

Young & Klosko, Hayatı Yeniden Keşfedin'in 4. bölümünde aynı şemaya sahip iki kişinin neden çok farklı göründüğünü açıklar: bunun nedeni üç farklı başa çıkma biçimidir.

• Teslim (sürdürme): Kitaptaki Alex gibi, kişi şemasının doğru olduğuna teslim olur; onu doğrulayan ilişkiler ve yaşantılar seçer. Mod haritasında tipik olarak Uyumlu Teslimci moduyla kendini gösterir.
• Kaçma: Brandon gibi, kişi şemayla temas etmemek için duygularını bastırır veya davranışsal kaçınmaya (alkol, madde, aşırı çalışma, ekran) sığınır. Modlar: Kopuk Korungan (duygusal kopma), Kopuk Avungan (davranışsal kaçınma).
• Karşıt Saldırı (telafi): Max gibi, şemanın tersine davranarak —üstünlük, kontrol, mükemmeliyet— acıyı örtmeye çalışır. Modlar: Büyüklenmeci, Saldırgan/Zorba. Ciddi bir engelle karşılaşıldığında çöker ve altındaki İncinmiş Çocuk aktifleşir.

Şema Modu Nedir?

Şema modları, kişinin aktif olarak içinde bulunduğu duygusal-zihinsel durumlardır. Young, birbirine geçişli 14 mod tanımlamıştır: çocuk modları (İncinmiş, Öfkeli, Kızgın, Dürtüsel, Disiplinsiz, Mutlu Çocuk), uyumsuz başa çıkma modları (Uyumlu Teslimci, Kopuk Korungan, Kopuk Avungan, Büyüklenmeci, Saldırgan/Zorba), içselleştirilmiş ebeveyn modları (Cezalandırıcı ve Beklentili Ebeveyn) ve şifa hedefi Sağlıklı Erişkin. Şema Modu Envanteri (ŞME), bu modların aktivasyon düzeyini ölçer; RootSchema bunları sabit bir yerleşime sahip, tıkladığınızda her mod için kitaba dayalı detay açan bir haritada sunar.

Danışman Odaklı Mod Haritası

Her mod node'una tıkladığınızda danışman paneli şu klinik detayları açar:

• Klinik tanım ve kitap bölüm referansı.
• İlişkili şemalar (Terk Edilme, Kuşkuculuk/Kötüye Kullanılma, Duygusal Yoksunluk, Sosyal İzolasyon, Bağımlılık, Dayanıksızlık, Kusurluluk, Başarısızlık, Boyun Eğicilik, Yüksek Standartlar, Hak Görme, Cezalandırıcılık vb.).
• Başa çıkma biçimi etiketi: Teslim / Kaçma / Karşıt Saldırı.
• Tipik tetikleyiciler, bilişsel-duygusal-davranışsal işaretler.
• Seans içi işaretler — danışanın bu modda olduğunu fark etmenizi sağlayan ipuçları.
• Önerilen klinik müdahaleler — imgelem yeniden yapılandırma, boş sandalye, sınırlı yeniden ebeveynlik, davranış provası gibi kitapta ve şema terapi literatüründe önerilen teknikler.

Harita sabittir (sürükleyerek kaymaz) — danışmanın gözü her danışanda aynı yerleşime alışır. Her mod için manuel skor girilebilir; ŞME testi tamamlandıysa otomatik öneri değerleri gelir.

Şema Testi Puanlaması Nasıl Yapılır?

Young\'ın ölçekleri 6\'lı Likert tipi bir ölçekle yanıtlanır (1: Hiç doğru değil — 6: Beni mükemmel tanımlıyor). Şema terapi literatürünün temel puanlama kuralı şudur: Bir maddeye verilen 5 veya 6 puan, o maddenin "mevcut/aktif" olduğu anlamına gelir. 1-4 arasındaki puanlar klinik olarak ihmal edilebilir gürültü sayılır. RootSchema, bu literatür kuralına birebir uyar — 5 ve 6 puan alan tüm maddeleri otomatik olarak "Klinik Odak Noktaları" olarak işaretler.

Alt ölçek puanı, o alt ölçeğe ait maddelerin toplamıdır ve pay/payda formatında (örn: 24/30) gösterilir. Bu, klinisyene hem ham puanı hem de ölçeğin kapsamını net olarak iletir.

Şema Değerlendirmesi Seansta Nasıl Kullanılır?

• İlk seanslar: Formülasyon ve vaka kavramsallaştırması için şema profilinin çıkarılması.
• Mod çalışmaları: ŞME verileriyle danışanın mod geçişlerinin anlaşılması ve seansta çalışılması.
• Kaçınma/Telafi analizi: YKÖ ve YTÖ verileriyle danışanın baskın başa çıkma stratejilerinin belirlenmesi.
• Ebeveynlik köken analizi: YEÖ verileriyle şemaların gelişim sürecinin anlaşılması.
• İlerleme ölçümü: Terapi süreci boyunca tekrar uygulamalarla değişimin objektif takibi.